Friso Endt: live getuige van de moord op Oswald

0 Flares 0 Flares ×

Als ik nog eens een interessant persoon wilde spreken voor mijn boek over de moord op Kennedy, vertelde Amerika-deskundige Willem Post me in de zomer van 2012, moest ik eens Friso Endt benaderen. De voormalige journalist en ex-voorzitter van perscentrum Nieuwspoort, geboren in 1923 en die zomer bijna 90 jaar, werkte in zijn lange arbeidsleven onder andere voor Het Parool en het NRC. Hij zou een bijzondere week hebben meegemaakt na de moord op John F. Kennedy. In augustus van dat jaar spraken we elkaar uitvoerig in zijn monumentale winkel-woonhuis in de Frederikstraat in Den Haag en inderdaad: zijn verhaal is opzienbarend. Bijna ongeloofwaardig, zo bijzonder – maar zijn kreukvrije reputatie spreekt absoluut voor hem. Wat een verhaal…

Friso Endt: live getuige van de moord op Oswald

Friso Endt

Friso Endt in augustus 2008. Copyright: Perry Vermeulen.

Op 22 november 1963 schoot Lee Harvey Oswald de Amerikaanse president John F. Kennedy dood in Dallas, Texas. Toen het nieuws Nederland bereikte, was journalist Friso Endt in Amsterdam. Hij pakte meteen het vliegtuig naar Amerika. Daar ontmoette hij Jack Ruby en was hij er de volgende dag live getuige van hoe de nachtclubeigenaar Oswald neerschoot. Op doorreis naar Washington DC sprak hij in Atlanta met Martin Luther King en vervolgens bij de begrafenis van Kennedy ook nog met prins Bernhard en toenmalig prinses Beatrix.

Razendsnel naar Dallas

De belevenissen van Endt beginnen dus kort na de moord op Kennedy. “Ik was snel na de gebeurtenis in Dallas op de redactie in Amsterdam. Omdat ik als correspondent ook voor enkele Amerikaanse kranten werkte, was ik de aangewezen persoon om snel het vliegtuig te pakken. Ik was het gewend: ik zat in die tijd meer in Cuba en in de Verenigde Staten dan op de redactie in Amsterdam. Voor ik het wist zat ik in een hotelkamer in Washington, DC.”

Endt zat urenlang voor de televisie en stuurde daarna via de telefoon zijn eerste verhaal naar Nederland. “Ze hadden in Amsterdam voortdurend honger naar meer informatie. Via regisseur Robert Breen, mijn helaas veel te vroeg overleden goede vriend, kwam ik halverwege de zaterdag aan in Dallas. Ik kwam terecht in het met internationale pers gevulde Hilton Hotel. Die avond hadden we wat vrije uurtjes. In Dallas woonden vrienden van Breen en ze vertelden me over de Carousel Club, een smoezelige nachtclub. Ik ging er met mijn Engelse collega’s heen: het bleek een zaak te zijn van de die avond natuurlijk nog onbekende Jack Ruby. Ik vond het er nogal smerig. Schaars geklede dames probeerden er een show van te maken, maar echt druk was het niet. Tsja, de moord op Kennedy was natuurlijk net gebeurd, Amerikanen hadden wel even wat anders aan hun hoofd. We kregen whisky en Ruby vertelde ons ongevraagd dat hij Lee Harvey Oswald niet kende. Waarom hij dat zo nadrukkelijk vertelde is mij tot op de dag van vandaag niet bekend.”

We kregen whisky en Ruby vertelde ons ongevraagd dat hij Lee Harvey Oswald niet kende. Waarom hij dat zo nadrukkelijk vertelde is mij tot op de dag van vandaag niet bekend.

Live getuige van de moord op Oswald

Oswald wordt neergeschoten door Ruby

Oswald wordt neergeschoten door Ruby

Een dag later renden de journalisten allemaal naar de kelder van het politiebureau, na een tip dat Oswald van daaruit zou worden overgebracht naar een staatsgevangenis. Endt: “Er was een ongecontroleerde chaos, totaal geen bewaking. Tussen al die mensen zag ik ineens Jack Ruby lopen. En toen ineens zag ik ook Oswald, geflankeerd door twee rechercheurs van de plaatselijke politie. Voor we het wisten klonk er een doffe klap en lag de vermeende moordenaar van de president op de grond. Er was veel geschreeuw. Ruby werd in de boeien geslagen en niet veel later hoorden we dat Oswald in het ziekenhuis aan zijn verwondingen was bezweken. De meest bijzondere gebeurtenis in mijn lange journalistieke carrière had zojuist plaatsgevonden.”

Martin Luther King

Alsof zijn aanwezigheid bij die gebeurtenis nog niet spraakmakend genoeg is, had Friso Endt in de daarop volgende dagen nog enkele bijzondere ontmoetingen in de Verenigde Staten. “Ik vloog terug naar de hoofdstad en maakte een tussenstop in Atlanta, Georgia. Daar sprak ik in een klein kerkje dominee Martin Luther King en zijn vrouw. Het was volgens hem geen rassenzaak – Oswalds daad had volgens King niets te maken met Kennedy’s inspanningen voor de burgerrechtenbeweging. Het was maar een kort gesprek: ik moest rekening houden met mijn reisschema.”

Bernhard en Beatrix

Beatrix en Bernhard in de begrafenisstoet op 25 november 1963, met rechts de man van de Engelse koningin.

Beatrix en Bernhard in de begrafenisstoet op 25 november 1963, met rechts de man van de Engelse koningin.

In de hoofdstad maakte Friso Endt de volgende dag de staatsbegrafenis van de president mee. “Met andere journalisten had ik me opgesteld in de tuin van het Witte Huis. Van afstand zag ik de kleine John Jr. naar de kist salueren. Achter de baar volgden tal van regeringsleiders en hoogwaardigheidsbekleders. Onder hen ontwaarde ik prins Bernhard en prinses Beatrix. Bernhard kende ik persoonlijk, al sinds de Greet Hofmans-affaire in de jaren ’50. Via een adjudant van de prins hoorde ik waar de Oranjes logeerden: op de Nederlandse ambassade. Halverwege de begrafenis bracht een taxi me naar het juiste adres. Ik gaf twee filmrolletjes voor Het Parool mee aan de adjudant en kreeg de kans om nog even met Bernhard en Beatrix te praten. De prins kende geen twijfels over de moord op Kennedy: Oswald was volgens hem de dader, en van enige samenzwering was geen sprake. Ik opperde nog dat Amerika conservatieve politici kende en dat het rommelde binnen de inlichtingendienst, maar Bernhard schudde resoluut zijn hoofd. Het moest Oswald zijn.”

Ik opperde nog dat Amerika conservatieve politici kende en dat het rommelde binnen de inlichtingendienst, maar Bernhard schudde resoluut zijn hoofd. Het moest Oswald zijn.

“Wij van de media beseften destijds natuurlijk meteen dat we getuige waren van een bijzondere gebeurtenis”, zegt Endt. “Die Ruby was in mijn optiek een echt onderwereldfiguur, met veel connecties met de maffia. Ik denk dat hij uiteindelijk net als Oswald en Kennedy is vermoord. Hij stierf aan longkanker, is de officiële lezing, maar volgens mij zat er meer achter. Maar wat er nu werkelijk op Dealey Plaza gebeurde? Ik weet het niet. Ik heb me ook nooit echt veel verdiept in de moord. Maar dat de maffia boos was op de president, is duidelijk. Hij en Robert F. Kennedy hadden een heksenjacht op de georganiseerde misdaad ontketend, en dergelijke duistere figuren nemen nou eenmaal geen genoegen met een boze brief naar het Witte Huis. Ik kende mensen die voor de CIA werkten en die vertelden me dat er nog veel belastende documenten achter slot en grendel lagen. Jammer dat dat niet allang is vrijgegeven. Uiteindelijk was Kennedy trouwens ook geen lieverdje. Zat hij niet in het pluche dankzij diezelfde criminelen? Wat deed hij met al die dames? Ik moet wel eens lachen als ik mensen hoor suggereren dat hij één van de grootste presidenten is geweest in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Als ik alleen al denk aan Franklin Roosevelt… Daar kwam Kennedy niet eens bij in de buurt!”

Een boeiende carrière

Friso Endt in 1952

Friso Endt in 1952; hij interviewt een Amerikaanse senator bij diens aankomst in ons land, op Schiphol. Copyright: Ben van Meerendonk, Algemeen Hollands Fotopersbureau, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam.

En zo hebben we die ochtend in Den Haag met elkaar een boeiende journalistieke carrière doorgenomen. Eerst in Friso’s schatkamer, de overvolle bibliotheek waarin ik hem fotografeerde (zie foto boven), en later in de woonkamer op een bovenverdieping. Van spannende oorlogsjaren en zijn werk bij de Watersnoodramp, tot zijn haat-liefdeverhouding met prins Bernhard en bijzondere ontmoetingen met mensen als Otto Frank en Fidel Castro. Op een gegeven moment greep Friso’s wat jongere partner in; een nog langer gesprek zou te vermoeiend worden voor de hoogbejaarde oud-journalist. Ik werd vriendelijk uitgezwaaid. Tijdens de lange autorit naar huis had ik veel stof tot nadenken. Maar bovenal bleef hangen: wat moet dat een fascinerende week zijn geweest, daar in november 1963… Lees zijn eigen terugblik erop hier.

Ik sprak Friso Endt ruim een jaar later kort bij een lunch in Scheveningen, georganiseerd door Willem Post, ter ere van de 50e ‘verjaardag’ van de moord op Kennedy. Hieronder twee foto’s van die bijeenkomst. Dit jaar wordt hij alweer 93; ik hoop dat hij het goed maakt.

22 november 2013. Foto links: Friso Endt met Willem Post. Foto rechts: Amerika-deskundigen Hans Veldman en Willem Post met de auteur van dit artikel, Perry Vermeulen. Copyright beide beelden en de brede foto helemaal bovenin: Perry Vermeulen.

Friso Endt in 2013 met Willem Post Perry Vermeulen in 2013 met Willem Post en Hans Veldman

Author: Perry Vermeulen

Helmond, 1982. De veelzijdigheid, daar zit 't 'm in. De afwisseling tussen enorme vlaktes, kleine dorpen en wereldsteden. De mensen, de cultuur. Op je porch in Mississippi met je biertje en de blues, tussen de mensen op Times Square, genieten van Yosemite Valley. Amerika: ik zou er ieder jaar drie keer heen kunnen gaan. In de zomer van 2016 ga ik er voor de vijfde keer heen; dan heb ik zo'n 30 staten gezien.

Share This Post On

1 Comment

  1. Helaas is Friso op de mooie leeftijd van 93 jaar op 7 oktober jongstleden gestorven. Hij had een mooi en intens leven, maar hij zal ook ongelooflijk gemist worden….
    Ysbrand Endt ( zoon van..)

    Post a Reply

Submit a Comment

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

0 Flares Twitter 0 Facebook 0 Email -- 0 Flares ×